Mode met roots: zo eren merken en winkels het Indonesische culturele erfgoed

Heb je wel­eens een kle­ding­stuk aan­ge­raakt en het gevoel gehad dat er meer in ver­we­ven zat dan alleen textiel? 

Met meer dan 17.000 eilan­den en hon­der­den etni­sche groe­pen heb­ben Indo­ne­sië en de Moluk­ken een tex­tie­lerf­goed ont­wik­keld dat net zo divers en kleur­rijk is als de archi­pel zelf. Batik, ikat, tenun, song­ket, … elk weef­sel en motief draagt de spo­ren van eeu­wen aan geschie­de­nis, ken­nis, gemeen­schap en iden­ti­teit. Batik alleen al werd in 2009 door UNES­CO erkend als imma­te­ri­eel werel­derf­goed, een erken­ning voor een eeu­wen­ou­de tra­di­tie waar­bij elk patroon een ver­haal ver­telt. Batik is name­lijk van begin tot eind ver­we­ven met het leven van de Indo­ne­si­ërs: van baby’s die wor­den gedra­gen in batik­kruis­draag­doe­ken die ver­sierd zijn met sym­bo­len die het kind geluk moe­ten bren­gen, tot de over­le­de­nen die wor­den gehuld in begrafenisbatik.

In Neder­land wonen veel men­sen met Indo­ne­si­sche roots van­we­ge het kolo­ni­a­le ver­le­den. In dit arti­kel lees je hoe Indi­sche men­sen of men­sen met een die­pe lief­de voor de cul­tuur mode inzet­ten als mid­del om hun erf­goed te ver­e­ren. 

Maatschappelijke context van het Indische culturele erfgoed

Voor­dat we ver­der­gaan, even een klei­ne toe­lich­ting op de ter­men die we gebrui­ken en de his­to­ri­sche ach­ter­grond. Wat is het ver­schil tus­sen Indisch en Indonesisch?

• Indo­ne­sisch ver­wijst naar de oor­spron­ke­lij­ke bevol­king van het hui­di­ge Indo­ne­sië: Java­nen, Bali­ne­zen, Suma­tra­nen en meer dan hon­derd ande­re etni­sche groepen.
• Indisch of Indi­sche Neder­lan­der is een term die ver­bon­den is aan de kolo­ni­a­le geschie­de­nis: men­sen met wor­tels in het voor­ma­li­ge Neder­lands-Indië, vaak van gemeng­de Euro­pe­se en Indo­ne­si­sche afkomst. Indo is de ver­kor­te en meer infor­me­le vari­ant van Indo-Euro­pe­aan en wordt door veel jon­ge­ren met Indi­sche roots van­daag de dag juist als benoe­ming gebruikt als teken van trots op een com­plexe, gelaag­de identiteit. 

Om het erf­goed van deze cul­tuur en gemeen­schap echt te begrij­pen, kun je niet om de geschie­de­nis heen. Van­af de oprich­ting van de VOC in 1602 bouw­den de Neder­lan­ders een kolo­ni­a­le macht in Indo­ne­sië die eeu­wen­lang stand­hield. Van­af 1816 droeg dat gebied offi­ci­eel de naam Neder­lands-Indië, tot 1949, toen Neder­land na een onaf­han­ke­lijk­heids­oor­log de soe­ve­rei­ni­teit terug over­droeg aan de Repu­bliek Indo­ne­sië. In de tus­sen­tijd gene­reer­de de kolo­nie een groot deel van de Neder­land­se staats­in­kom­sten, ter­wijl de kolo­ni­a­le macht de Indo­ne­si­sche bevol­king enorm onderdrukte. 

Deze his­to­ri­sche con­text maakt de vraag hoe we Indo­ne­sisch erf­goed dra­gen des te rele­van­ter. En het maakt de keu­ze voor mer­ken die met res­pect, eer­lijk­heid en samen­wer­king ont­wer­pen en pro­du­ce­ren des te betekenisvoller. 

We inter­view­den vier onder­ne­mers die hun iden­ti­teit en res­pect voor de cul­tuur ver­ta­len naar mode en acces­soi­res. Ze wer­ken samen met ambachts­lie­den, beta­len eer­lij­ke prij­zen, zijn trans­pa­rant over hun aan­pak en ver­tel­len het ver­haal ach­ter elk stuk. 

Merken die cultureel erfgoed vertalen naar mode

Guave 

AMSTER­DAMS MERK MET LIEF­DE VOOR JAVAAN­SE BATIK

Gua­ve is opge­richt door Romée Mul­der en Myrt­he Groot en com­bi­neert een die­pe pas­sie voor Javaan­se batik met een toe­wij­ding aan duur­zaam­heid en eer­lij­ke­re pro­duc­tie. Hun bewon­de­ring voor Javaan­se batik­stof­fen is dui­de­lijk zicht­baar in de prach­ti­ge kle­ding­stuk­ken van hun col­lec­tie. Gua­ve zet zich in voor ethi­sche­re inkoop en werkt samen met klei­ne, onaf­han­ke­lij­ke bedrij­ven in Indonesië.

Hoe heeft het cul­tu­re­le erf­goed van jul­lie land jul­lie geïn­spi­reerd om het merk Gua­ve op te richten?

“We zijn alle­bei gebo­ren in Neder­land met Indo­ne­si­sche roots aan de kant van onze vaders, voor­na­me­lijk uit Java. We heb­ben elkaar ont­moet op de kunst­aca­de­mie en beslo­ten samen onze fami­lie­ge­schie­de­nis en de his­to­ri­sche ban­den tus­sen Indo­ne­sië en Neder­land te onder­zoe­ken. Deze reis om onze iden­ti­teit en het belang ervan te begrij­pen, ging op een natuur­lij­ke manier samen met onze pas­sie voor tex­tiel en mode.”

Waar­om vin­den jul­lie het belang­rijk om cul­tu­reel erf­goed te beschermen?

“Voor ons is het belang­rijk om het cul­tu­re­le erf­goed van batik te pro­mo­ten als een eeu­wen­ou­de tra­di­tie. Het ver­te­gen­woor­digt ver­ha­len en tra­di­ties die van moe­der op doch­ter zijn over­ge­dra­gen, lief­de­vol en met veel aan­dacht zijn gemaakt.

Ons merk, Gua­ve, weer­spie­gelt de essen­tie van batik. We gelo­ven sterk dat authen­tiek vak­man­schap samen moet gaan met duur­zaam­heid. Het maken van batik vergt tijd en toe­wij­ding, resul­te­rend in een uniek en waar­de­vol kunst­werk. In een wereld gedo­mi­neerd door fast fas­hi­on, blijft ech­te hand­ge­maak­te batik opval­len door zijn unie­ke karak­ter, in tegen­stel­ling tot indu­stri­eel geprin­te vari­an­ten. We stre­ven ernaar om waar­de­ring te cul­ti­ve­ren voor de tijd­lo­ze ambach­ten die onze wereld al eeu­wen verrijken.”

Heb­ben jul­lie bij de oprich­ting van jul­lie merk opge­merkt hoe gro­te bedrij­ven uit het Glo­ba­le Noor­den cul­tu­reel erf­goed uitbuiten?

“Tij­dens het cre­ë­ren van ons merk zijn we uiterst voor­zich­tig geweest en heb­ben we tal­lo­ze gesprek­ken gevoerd met men­sen uit de mode- en batik­in­du­strie. We gelo­ven sterk in het belang van het vie­ren en pro­mo­ten van het vak­man­schap van batik, dus we onder­han­de­len niet over de prij­zen die wor­den bepaald door de bekwa­me batik­ma­kers met wie we samen­wer­ken. We bemoei­en ons ook niet met hun ont­wer­pen, omdat we hun exper­ti­se als ware kun­ste­naars erkennen.

Trans­pa­ran­tie is een belang­rijk ele­ment van onze aan­pak. We com­mu­ni­ce­ren open met onze klan­ten en onli­ne vol­gers, delen de boei­en­de ver­ha­len ach­ter de batik­cre­a­ties en leg­gen de bete­ke­nis van de motie­ven uit. We wil­len een gevoel van ver­bon­den­heid en waar­de­ring cre­ë­ren voor dit eeu­wen­ou­de ambacht. Door ons publiek te infor­me­ren over de waar­de van deze stof­fen en ze met res­pect te behan­de­len, hopen we het rij­ke erf­goed van batik in ere te hou­den en te zor­gen voor een blij­ven­de erfenis.”

ChaPauw

ZERO WAS­TE DESIGN­STU­DIO IN ARN­HEM MET EEN HART VOOR VAKMANSCHAP

Cha­nel Pauw runt een cre­a­tie­ve zero was­te-design­stu­dio in het hart van het Mode­kwar­tier van Arn­hem. Onder het label Cha­Pauw geeft ze gebruik­te jeans­stof­fen een twee­de leven in kle­ding en acces­soi­res. Elk stuk­je stof telt en elk item is uniek, met een rauw rand­je en zicht­baar vak­man­schap. Naast haar cre­a­tie­ve werk geeft Cha­nel ook work­shops aan kin­de­ren en jon­ge­ren in en rond Arnhem.

Kun je meer ver­tel­len over je cul­tu­re­le ach­ter­grond en het his­to­ri­sche erf­goed van deze cultuur? 

“Ik ben half Neder­lands en half Moluks. Mijn Moluk­se ach­ter­naam is Huru­lean. Mijn over­groot­ou­ders en groot­ou­ders zijn met de boot naar Neder­land geko­men als KNIL-sol­da­ten. Zij heb­ben voor Neder­land gevoch­ten, met de belof­te dat hun ver­blijf tij­de­lijk zou zijn en dat zij daar­na terug kon­den keren naar hun eigen land. Helaas is deze belof­te nooit nage­ko­men. Bij aan­komst in Neder­land wer­den ze gehuis­vest in oude con­cen­tra­tie­kam­pen, waar ze in barak­ken leefden. 

Een belang­rijk onder­deel van de Moluk­se geschie­de­nis is de strijd voor onaf­han­ke­lijk­heid van Indo­ne­sië, wat terug­komt in de RMS (Repu­bliek Malu­ku Sela­tan) en wordt her­dacht tij­dens RMS-dag (25 april). 

Voel je je ver­bon­den met je Moluk­se roots?

“Jaze­ker. Fami­lie speelt een gro­te rol bin­nen onze cul­tuur; we zijn vaak samen en vie­ren momen­ten met veel eten, gezel­lig­heid en saam­ho­rig­heid. Dit zie ik ook terug in hoe ik zelf din­gen orga­ni­seer, waar­bij ik altijd pro­beer een war­me en ver­bon­den sfeer te cre­ë­ren. Muziek en dans zijn ook belang­rijk bin­nen de Moluk­se cul­tuur, met eigen rit­mes op de tifa en dan­sen die vaak ver­bon­den zijn aan fami­lies. Zelf ben ik muzi­kaal en dans ik veel, wat mijn ver­bon­den­heid met mijn cul­tuur ver­sterkt. Daar­naast heb­ben fami­lies in de Moluk­ken vaak eigen grond, waar­on­der ook hei­li­ge plek­ken, wat de band met onze afkomst nog ster­ker maakt.” 

Hoe neem je je eigen cul­tu­re­le ach­ter­grond mee in je kle­ding­stijl en ontwerpen?

“Dit is een onder­deel dat ik nog ver­der aan het ont­wik­ke­len ben. Een jaar gele­den ben ik naar de Moluk­ken geweest, waar ik echt in con­tact ben geko­men met mijn roots. Deze erva­ring heeft me enorm geïn­spi­reerd en ik wil dit in de toe­komst ver­ta­len naar een eigen col­lec­tie.

Tij­dens mijn bezoek raak­te ik voor­al geïn­spi­reerd door de Tifa en de Mena­ri maar ook door de tra­di­ti­o­ne­le klederdracht. 

Ook vind ik de kleu­ren van de Moluk­se vlag en de bete­ke­nis daar­van erg inte­res­sant. Blauw staat voor de zee die de Moluk­ken omringt en de trouw aan onze afkomst. Wit sym­bo­li­seert vre­de, de zui­ver­heid van de strijd en de wit­te stran­den. Groen ver­te­gen­woor­digt de vrucht­baar­heid, de natuur en de hoop van het land. Rood ver­wijst naar moed, strijd­lust en het bloed van de voorouders.”

rEBEL REMAKE

EEN STA­TE­MENT TEGEN DE WEGWERPCULTUUR

Mar­sha van rEBEL REMA­KE gelooft in de kracht van wat je al hebt. Haar stu­dio in Rot­ter­dam is een plek waar twee­de­hands kle­ding, vin­ta­ge vond­sten en ver­ge­ten kle­ding­stuk­ken een nieuw leven krij­gen. Heb je een kle­ding­stuk dat je niet meer draagt, maar ook niet weg kunt doen omdat het her­in­ne­rin­gen draagt? Mar­sha tovert het om tot iets dat je wél gaat dra­gen. Kapot, te klein, niet meer naar je smaak? Ze past het voor je aan. En met een kast­ses­sie helpt ze je om met nieu­we ogen te kij­ken naar wat er al in je kast hangt, met nieu­we com­bi­na­ties en bewus­te keuzes.

Kun je meer ver­tel­len over je Indi­sche ach­ter­grond en het his­to­ri­sche erf­goed van deze cultuur?

“Van­uit mijn Indi­sche ach­ter­grond werk ik graag met batik­kle­ding. De bij­zon­de­re kleu­ren en patro­nen ver­tel­len een ver­haal en zijn met lief­de en vak­man­schap gemaakt, dat zie je. Elk motief heeft vaak een die­pe bete­ke­nis, zoals sta­tus, leef­tijd of spi­ri­tu­e­le waar­den. Batik is dus niet alleen een tex­tiel, maar een levend cul­tu­reel erf­goed dat ver­ha­len, tra­di­ties en iden­ti­teit met zich mee­draagt. In Java ont­wik­kel­de de tech­niek zich tot een ver­fijn­de kunst­vorm. Het werd een belang­rijk onder­deel van de loka­le cul­tuur en tradities.”

Hoe neem je je eigen cul­tu­re­le ach­ter­grond mee in je stijl en ontwerpen?

“In mijn ouder­lijk huis en het huis van mijn oma her­in­ner­den de bati­ki­tems en kle­ding ons aan waar we van­daan komen, waar mijn moe­der en oma gebo­ren zijn en nood­ge­dwon­gen heb­ben moe­ten ver­la­ten, net als vele Indi­sche Nederlanders. 

Het is een pro­ces waar­in ik gegroeid ben en dat ik ook her­ken bij mijn gene­ra­tie­ge­no­ten. Omdat onze voor­ou­ders heb­ben moe­ten assi­mi­le­ren en zich heb­ben aan­ge­past en hun eigen tra­di­ties en gewoon­tes daar­om bin­nens­huis gehou­den heb­ben, voel ik de urgen­tie en de nood­zaak om onze geschie­de­nis te ver­tel­len, ver­taald in batik. 

Nu ik trots voel voor mijn Indi­sche roots in plaats van schaam­te door het ​‘anders zijn’, wil ik dit ook let­ter­lijk uit­dra­gen in mijn kle­ding. Extra senang ben ik als ik de gedra­gen kle­ding van mijn oma, die ik bewerkt heb tot een moder­ne fit die meer past bij mijn stijl, draag. Zo draag ik haar let­ter­lijk dicht bij me, niet alleen in mijn hart maar ook op mijn huid. Dit gevoel wil ik ande­ren ook laten erva­ren. Samen dra­gen we ons cul­tu­re­le erf­goed uit.”

Hou je bij kast­ses­sies, cus­to­mi­se en refas­hi­on dien­sten reke­ning met de cul­tu­re­le ach­ter­grond van je klant? 

“Mijn klan­ten komen naar me toe met dier­ba­re kle­ding, erf­stuk­ken of ande­re stof­fen met emo­ti­o­ne­le waar­de en vol her­in­ne­rin­gen. Mijn ont­wer­pen begin­nen dus altijd bij een bestaand kle­ding­stuk, maar ik kies bewust voor het behoud van de ori­gi­ne­le ele­men­ten als ik het trans­for­meer tot iets ​‘nieuws’ voor mijn klant. Dat kan met een nieuw ont­werp zijn, maar het kan ook terug­ko­men als detail, zoals een stuk batik als borst­zak of kraag. 

Soms vin­den klan­ten het kle­ding­stuk zelf dra­gen las­tig door het zoge­naam­de ​‘guna guna’ (tra­di­ti­o­neel geloof). Door mijn eigen ach­ter­grond weet ik dit en hou ik reke­ning met de wens dit te eren. Zo ver­maak ik het kle­ding­stuk op een pas­sen­de manier en hou­den we de her­in­ne­ring in leven.”

Xzota 

SIE­RA­DEN GEMAAKT MET BALI­NEES VAKMANSCHAP

Magie, vak­man­schap en een die­pe lief­de voor Bali, dat is de basis van Xzota. Het Rot­ter­dam­se sie­ra­den­merk is opge­richt door moe­der-doch­ter duo Dani­ël­le en Tes­sy. De sie­ra­den wor­den gemaakt in een klein fami­lie­ate­lier in Bali, waar eeu­wen­ou­de tech­nie­ken van de edel­smeed­kunst wor­den toe­ge­past. Xzota bezoekt die ate­liers regel­ma­tig en ze nodig­den de pro­du­cent ook al eens uit in Neder­land. Zo ont­staat een posi­tie­ve kruis­be­stui­ving van cul­tu­ren en inspiratie.

Wat spreekt jul­lie aan in het cul­tu­re­le erf­goed van Indonesië?

Wat ons voor­al aan­spreekt, is hoe de ver­schil­len­de gelo­ven hier samen­le­ven en wel­ke tra­di­ties daar­bij horen. De prach­ti­ge tem­pels, maar ook de natuur en de rijst­vel­den maken het land heel bijzonder.”

Kun je meer ver­tel­len over de Indo­ne­si­sche exper­ti­se en het ambacht van het sie­ra­den maken? 

“Het talent van de zil­ver­smid is al eeu­wen­oud en wordt van gene­ra­tie op gene­ra­tie door­ge­ge­ven. Door­dat wij al vele jaren met dezelf­de edel­sme­den wer­ken, heb­ben we een spe­ci­a­le band met onze leve­ran­ciers opgebouwd.

De geschie­de­nis van Bali­nees zil­ver gaat ver terug. De kunst van het metaal­be­wer­ken arri­veer­de in de Brons­tijd in Indo­ne­sië van­uit Zuid-Chi­na en ande­re delen van Zuid­oost-Azië. De Chi­ne­zen zou­den rond 2500 voor Chris­tus een ver­be­ter­de metho­de voor zil­ver­raf­fi­na­ge heb­ben ont­wik­keld, waar­door zil­ver nog gewil­der werd en gemak­ke­lij­ker te win­nen was.

De kolo­ni­sa­tie van Bali door het Maja­pa­hit-rijk van Java begon in de 14^e eeuw. Aan het begin van de 16^e eeuw werd Bali een toe­vluchts­oord voor hin­does die moesten vluch­ten door de toe­ne­men­de isla­mi­se­ring van Java. Toen het Maja­pa­hit-rijk uit­ein­de­lijk instort­te, kwam er een gro­te toe­stroom van Javaan­se edel­lie­den en ambachts­lie­den naar Bali. Hier­door werd Bali een van de belang­rijk­ste cen­tra waar de kunst van het sme­den werd gekoes­terd en ver­der ontwikkeld.”

Hoe nemen jul­lie res­pect voor het Indo­ne­si­sche cul­tu­re­le erf­goed mee in jul­lie bedrijf?

“Voor ons is res­pect voor de loka­le bevol­king erg belang­rijk. Wij wer­ken daar­om altijd samen met de ver­schil­len­de sme­den en heb­ben nauw con­tact met hen, zowel bij het ont­wer­pen als tij­dens de pro­duc­tie. Wij leren van hen en zij leren van ons, met weder­zijds respect.”

De rol van cultureel erfgoed in de mode-industrie

Wil je meer ach­ter­grond of mer­ken en win­kels ont­dek­ken die bewust omgaan met cul­tu­reel erf­goed en vakmanschap? 

• Bescher­ming van cul­tu­reel erf­goed: de strijd tegen uit­bui­ting door fast fashion

• Van stof tot erf­goed: deze mer­ken en bou­ti­ques eren cul­tu­re­le identiteit
• Latijns-Ame­ri­kaans erf­goed in elke draad